- ویژگی­‌های سده­‌های چهارم تا ششم هجری:           

1- مهم­ترین دوران هم­زمانی ادبیات فارسی و هنر اسلامی؛

2- پدید آمدن آثار بسیار بدیع زبان و ادبیات پارسی همراه با آثار بی­شمار؛

3- توسعه‌­ی ساخت و ساز مسجد در شیوه­‌های ساختمانی جدید (به ویژه شیوه و سبک رازی)؛

4- اوج معماری هم­گام با فلزکاری، سفال­گری، کتیبه­نگاری، کاشی، نقاشی، کتاب­ آرایی و بافت.

- هنر سده­‌های 4 تا 6 هجری، میراث­‌دار سنت­‌های کهن بازمانده در خراسان و فارس است.

- مهم­ترین تحول معماری این دوره:

1- تلفیق کامل ایوان و گنبد             2- تبدیل مساجد شبستانی به ایوانی                3- ساخت بناهای چهارایوانی

4- ساخت ایوان­های پهن و کوتاه       5- قوس­های جناقی یا تیزه‌­دار

- انواع آرامگاه­های سده‌های 4 تا 6 هجری:            

1- برج آرامگاه‌ی با نقشه‌­ی گرد (گنبد کاووس)

2- آرامگاه­‌های قبه‌­ای شکل با نقشه‌­ی چندضلعی (­برج‌­های خرقان) و سلطان سنجر

 3- برج­های چندضلعی و ترکیبی (گنبد سرخ و کبود مراغه)

- مهم­ترین ویژگی‌­های نگارگری سده­های 4 تا 6 هجری:            

1- استفاده از رنگ سرخ در زمینه                                          2- پُر کردن زمینه با نقش اسلیمی

3- پوشش لباس­‌های بدون چین و چروک                     4- شیوه‌­ی انتزاع‌­گرایی برای ترسیم نقوش گیاهی

5- پیکره‌­های کوتاه قامت با صورت­های تمام­‌رخ، دهان تنگ و چشمان مورب و قلم‌­گیری (بازمانده از سنت نقاشي مانوی)

سعید کمالو

منبع: قلم چی

ویژگی­ های هنر ساسانی:         

1- دنباله­‌روی سنت­‌های کهن هنری ایران، هخامنشیان و پارتیان؛

2- تاثیرپذیری از جریان­ های هنری شرق و غرب؛

3- پیدا کردن هویت و سبک ویژه­­­ی خود (موثر در عصرهای بعد).

- ویژگی­ های معماری ساسانی:                

1- دنباله‌­روی سبک معماری اشکانی و ایجاد تحولاتی در آن (به ویژه در ساخت بناهای گنبددار و تالارهای وسیع بی­ستون)؛ 

2- استفاده از نقشه­ های مستطیل شکل؛

3- مصالح اصلی: سنگ، قلوه سنگ، گِل و خشت.

- از مهم­ ترین بناهای به جا مانده از عهد ساسانی: طاق کسری (ایوان مدائن)، کاخ کیش و کاخ تیسفون.

- ابتکارات جدید اصول شهرسازی و معماری، ایجاد پل، کاروان­سرا و آتشکده را به ساسانیان نسبت می­ دهند.

- روش استفاده از گوشواره برای ایجاد گنبد، بعدها در معماری اسلامی مورد توجه قرار گرفت.

- آتشگاه  : فضای آزاد و سرگشاده برای مکان تشریفات مذهبی و نیایشی زردشتیان در دوره­ی هخامنشی

- آتشکده : ساختمانی با چهار ورودی و چهار طاقی و گنبد (مکان تشریفات مذهبی و نیایشی زردشتیان در دوره­ی ساسانی)

- مهم­ترین آتشکده ­های ساسانی، عبارت ­اند از:          

1- آتشکده­ی آذرفرنبع در فارس (ویژه­ی موبدان)

2- آتشکده­ی آذرگشنسب در آذربایجان (ویژه­ی جنگاوران)

3- آتشکده­ی آذر برزین‌مهر در خراسان (ویژه­ی کشاورزان و برزگران)

- دیوارنگاری ­های دوره­ی ساسانی: دیوارنگاری ­های کاخ تیسفون، پنج­ کنت سمرقند و صحنه­ ی شکارگاهی شوش.

- مراکز نساجی ساسانی: بیشاپور، شوشتر و جندی شاپور.

- مهم ­ترین مراکز سفال­ های کشف شده از دوره­ی ساسانی: بیشاپور، کنگاور، سیراف، تورنگ تپه، تخت سلیمان، کرمان و دشت گرگان.

- به علت توجه به ظروف فلزی زرین و سیمین، سفال­گری در دوره ­ی ساسانی پیشرفت چشم­گیری نداشت.

1. سعید کمالو

2. منبع: قلم چی

- ویژگی­ های معماری ایران از زمان فتح مسلمانان تا پایان سده­ ی سوم هجری:      

1- بر پایه‌یسنت‌­های معماری ساسانی توسعه یافت؛

2- نوعی هماهنگی بین معماری طاق­دار و ستون­دار ساسانی با نیازها و ویژگی­های اسلامی را نشان می­دهد.

- نظام معماری اسلامی، مستقیماً ریشه در سنت ساسانی داشته است.

- ابتدا ساختار کلی مسجد به شیوه­ای ستون­دار، یعنی با شبستان­‌های ستون‌­دار (چهل ستونی) و حیاط ساخته می‌­شد که جهت آن رو به قبله بود.

- از کهن‌­ترین مساجد شناخته شده در ایران، عبارت‌­اند از: تاریخانه ­ی دامغان، مسجد فهرج یزد، مسجد جامع شوش، مسجد جامع سیراف (بوشهر) و مسجد جامع اصفهان.

- دلیل استفاده از آجر در دوره‌­ی اسلامی:             

1- به دلیل سادگی و ایجاد ترکیب‌­های متفاوت       2- دوام بیش­تر نسبت به چوب     3- ارزان­تر بودن از سنگ

4- کار سریع­تر و انعطاف­پذیرتر از سنگ                       5- توانایی ایجاد هر بنایی با هر قابلیت

- یکی از عناصر مورد توجه در ساخت آرامگاه­ های این دوره، آرامگاه­‌های گنبدپوش است که ریشه در آتشکده‌­های ساسانی دارد.

- در معماری این دوره، وجود دو عنصر ایوان و گنبد در شکل اصلی فضا به بناهای مذهبی ایران، حالت عظمت و شکوهمندی می­‌بخشد.

- اقلام سته (برگرفته از خط کوفی) : شامل خطوط شش­گانه‌­ی محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و توقیع

سعید کمالو

منبع: قلم چی

- ویژگی­ های کلی هنر هخامنشی، عبارت­اند از:            

1- توجه به معماری متقارن و عظمت ­گرایی در آن؛

2- گرایش به نقش و نگاره­های جانوری؛

3- توجه و احترام به شخصیت والای انسانی؛

4- ایجاد نگرشی آرمانی، عظمت­گرا و عاری از خشونت با تلفیق عناصر بومی و عناصر ملل وابسته و با به کارگیری مصالح و اندازه­ های مناسب.

- هنر هخامنشی با به کارگیری هم­زمان شیوه ­های طبیعت­ گرایی (در ترسیم گل، گیاه و جانور) و تجریدگرایی (در ترسیم پرندگان خیالی و مظاهر مقدس) به نوعی صراحت، سادگی، ظرافت، دقت و تعادل همراه با منطق در بیان هنری خود دست یافت.

- اولین پایتخت هخامنشی  مجموعه­ی پاسارگاد        

- دومین پایتخت هخامنشی کاخ آپادانا در شوش

- بناهای موجود در مجموعه­ ی تخت جمشید عبارت­اند از:

1- پلکان ورودی                                       2- کاخ آپادانا                              3- دروازه و تالار خشایارشا

4- کاخ داریوش (تچر یا تالار آینه)                5- کاخ اردشیر                             6- تالار ورودی                

7- تالار دو دروازه                                      8- تالار شورا                               9- تالار هدیش (هدش)

- نمونه­ ی مشابه سرستون­های هخامنشی را در نقوش جام­ های زیویه می­توان دید.

- از جلوه­ های توجه به خط و نوشتار در فرهنگ هخامنشی، وجود کتیبه ­های میخی در گنج­نامه­ ی عباس ­آباد همدان و نقش برجسته­ ی بیستون در کرمانشاه است.

- نمونه ­های فلزکاری هخامنشی:

1- جام­های شاخی (تکوک) از جنس طلا و ترکیبی از نقوش جانوری؛

2- سکه­ هایی از جنس طلا با نام­های دریک، سِیکِل و شِکِل؛

3- بز بال­دار نقره­ای با تزیینات طلایی.

- تماشاخانه ­های دوره­ی هخامنشی در همدان و کرمان قرار دارند.

- اشکانیان سه پایتخت داشتند:

1- نیسا (در عشق­ آباد ترکمنستان)      2- صد دروازه یا قومس (در جنوب دامغان)       3 - تیسفون (در عراق)

- میراث هنری اشکانیان، پایه­ های هنر عالی دوره­ ی ساسانی را بنا نهاد و هم­چنان در هنر ایران جاری است.

- هنر اشکانی، ریشه در هنر مشرق زمین دارد.

- ویژگی ­های هنر اشکانی، عبارت­ اند از:

1- طرح­ها و مایه­های آیینی و روحانی              2- علاقه به ظرافت و ریزه­کاری

3- پرداختن به جزییات و تزیین                    4- شیوه­ی نمایش روبه­ رو نگاری

- در این دوره، تالارهای ستون­دار عصر هخامنشی اهمیت خود را از دست می­ دهند و به منظور دست­یابی به فضاهایی بزرگ در ایوان­ها ستون­ها به صورت تزیینی (شبه­ ستون) به کار می­روند و کاربرد اصلی خود را از دست می­دهند.

- بناهای دوره­ ی اشکانی عبارت­اند از: کاخ نسا، کاخ و عمارت کوه خواجه و معبد خورشيد در هاترا.

- از مهم­ترین شهرهای اشکانی عبارت­اند از: شیز (تخت سلیمان)، داراب­گرد، فیروزآباد، هاترا (در میان­رودان شمالی) و نیسا.

- مهم­ترین مراکز هنر نقاشی دیواری دوره­ی اشکانی:

1- کوه خواجه در سیستان                           2- منطقه­ی دورااروپوس در سوریه­ی کنونی

- تراژدی‌هاي اوریپید (نمایشنامه ­نویس یونانی) در زمان اشکانی در تیسفون اجرا می­ شده است.

- ادبیات حماسی و پهلوانی در دوره­ی اشکانی رشد کرد.

- معروف­ترین اثر ادبی دوره­ی اشکانی، کتاب خدای­نامه (مایه­ ی اصلی شاهنامه ­ی فردوسی) است.

- هنر اشکانی علاوه بر هنر ساسانی، بر هنر هند و بیزانس نیز تاثیر مستقیم داشت.

سعید کمالو

منبع: قلم چی

- در هزاره­ی دوم پ.م اقوام کوچنده به فلات ایران (به ویژه بخش­های غربی و دامنه­ی جنوبی کوه البرز) وارد شدند.          

- مهم­ترین مناطق سکونت اقوام کوچنده عبارت­اند از: حسنلو (جنوب دریاچه­ی ارومیه)، خوروین (دشت قزوین)، سیلک (کاشان)، تپه گیان (نهاوند)، تمدن املش، تپه مارلیک (گیلان)، لرستان.

- اقوام کوچنده برای اولین بار مردگان را خارج از محل سکونت خود دفن کردند.

- سفالینه­های خاکستری یا سیاه متعلق به عصر آهن اول و مناطق تپه مارلیک، تپه سیلک و تپه حسنلو هستند.          

- تکامل ظروف منقاردار ، دهان گشاد و پایه بلند: عصر دوم آهن در تپه سیلک کاشان

- معماری تپه حسنلو: مجموعه­ای از چهار ساختمان اصلی با حیاط محصور شده و دارای ورودی ستون­دار در بخش جنوب­غربی تپه

- مهم­ترین تجلی آثار هنری دوره­ی سوم آهن را می­توان در تمدن زیویه (نزدیک شهر سقز در کردستان) جست­وجو کرد.

- آثار کشف شده در منطقه­ی زیویه­، احتمال ارتباط میان دو منطقه­ی حسنلو و زیویه را قوت می­ بخشد.

سعید کمالو

منبع: قلم چی

- نخستین دولت متحد فلات ایران را مادها در حدود سال 800 پ.م پایه­ گذاری کردند.

- مادها با تاثیرپذیری از معماری پیشرفته‌­ی تمدن ایلام و مراکز محلی در مناطق غربی ایران، تحولی در ساختار معماری منطقه ایجاد کردند.

- نتیجه­‌ی یافته­ های تدفینی زیویه (خصوصاً سفال­‌های کشف شده)، تایید وجود تاثیرات متقابل بین مادها و دیگر اقوام ساکن در فلات ایران و سکاهاست. این تاثیر، نوعی تمایل به اشکال و موضوعات حیوانی (جانورسان) در بیان هنر است.

- ارتباط فلزکاری مادها با اقوام بومی لرستان را می‌­توان در پیکره‌­های کوچک مفرغی بز به دست آمده از همدان ملاحظه کرد. تاثیر فلزکاری ماد تا قفقاز و فریژیه گسترش یافت و شیوه­‌ی فلزکاری آنان را تحت تاثیر قرار داد.

- مراکز عمده‌­ی سفالگری مادها عبارت‌­اند از:           

1- نوشی­جان تپه در ملایر                                        2- بیستون در کرمانشاه

3- زیویه در کردستان                                            4- کلاردشت در مازندران   5- باباجاني در لرستان

- از مهم­‌ترین آثار معماری ماد:          

1- بناهای عمارت­نشین صفه­ای بالای تپه                      2- گوردخمه­های سنگی

- مادها به ویژه به ساخت دژ اهمیت بسیار می‌دادند. نمونه­‌ی آن، دژ اکباتان (همدان) است.

- بارزترین نقش­ برجسته­‌های مادی را بر پیشانی گوردخمه­‌ها می‌­توان دید.

- شاخص­های معماری ایرانی : نقشه‌­ی چلیپایی و طاق­های ضربی عصر ساسانی

سعید کمالو

منبع: قلم چی

- تمدن ایلام:یکی از معتبرترین تمدن­های فلات ایران

- تشکیل دولت ایلام:توسط گروهی از ساکنان نواحی خوزستان، بخش­هایی از فارس و مناطق غربی

- مرکز دولت ایلام : شهر شوش

- شهر شوش از حدود 3500 پ.م وارد شهرنشینی شده بود.

- دولت ایلام، حلقه­ی ارتباطی تمدن­های دشت لوت، مرکز فلات و میان­رودان (بین­النهرین) محسوب می­شد.              

- ویژگی­های خط میخی ایلامی:             

1- ساده شده و برگرفته از خط ایلامی آغازین       

2- دارای 300 علامت

- خط تصویری، نوعی نگارش با علائم تصویری است که در تمدن­های اولیه به کار می­رفت .

- با ابداع مفرغ، به تدریج از اهمیت سفال­گری کاسته شد.

- شاخص­ترین تندیس­ها و پیکره­های دوره­ی ایلامی با مفرغ ساخته شده­اند.

- پیکره­های ایلامی، به لحاظ پیشرفت و تکامل در فن ریخته­گری و نحوه­ی پوشاک ایلامی دارای اهمیت هستند.

- آثار معماری ایلامی، نمایانگر تکامل فن معماری در تمدن­های خاورمیانه است که مصالح مهم آن را خشت و آجر تشکیل می­دهند.

- معبد برج­مانند و دارای چندین طبقه را «زیگورات» می­نامند.

- درهای زیگورات چغازنبیل به شیوه­ی معرق تزیین شده­اند. 

- معرق، هنری است که در آن، قطعات مواد مختلف را در شکل­های گوناگون کنار یک­دیگر قرار می­دهند.

- دوره­های تمدن ایلام: کهن ، میانه و نو.

- بازتاب هنر ایلامی را می­توان در دولت­های آریایی به ویژه دوره­ی هخامنشی مشاهده کرد.

سعید کمالو

منبع: قلم چی