- در هزاره­ی دوم پ.م اقوام کوچنده به فلات ایران (به ویژه بخش­های غربی و دامنه­ی جنوبی کوه البرز) وارد شدند.          

- مهم­ترین مناطق سکونت اقوام کوچنده عبارت­اند از: حسنلو (جنوب دریاچه­ی ارومیه)، خوروین (دشت قزوین)، سیلک (کاشان)، تپه گیان (نهاوند)، تمدن املش، تپه مارلیک (گیلان)، لرستان.

- اقوام کوچنده برای اولین بار مردگان را خارج از محل سکونت خود دفن کردند.

- سفالینه­های خاکستری یا سیاه متعلق به عصر آهن اول و مناطق تپه مارلیک، تپه سیلک و تپه حسنلو هستند.          

- تکامل ظروف منقاردار ، دهان گشاد و پایه بلند: عصر دوم آهن در تپه سیلک کاشان

- معماری تپه حسنلو: مجموعه­ای از چهار ساختمان اصلی با حیاط محصور شده و دارای ورودی ستون­دار در بخش جنوب­غربی تپه

- مهم­ترین تجلی آثار هنری دوره­ی سوم آهن را می­توان در تمدن زیویه (نزدیک شهر سقز در کردستان) جست­وجو کرد.

- آثار کشف شده در منطقه­ی زیویه­، احتمال ارتباط میان دو منطقه­ی حسنلو و زیویه را قوت می­ بخشد.

سعید کمالو

منبع: قلم چی